علم و دانستنی

سیاهچاله چیست و چگونه به وجود می‌آید؟

سیاهچاله چگونه از فروریزش ستاره یا مسیرهای دیگر به وجود می‌آید؟ افق رویداد، تصویر M87 و روش‌های کشف آن را ساده و دقیق بخوانید.

نخستین تصویر ثبت‌شده از سیاهچاله کهکشان M87
تلسکوپ افق رویداد، از طریق ناسا

در عکس M87 چشم زودتر سراغ حلقه روشن می‌رود. اگر اندکی به مرکز برگردیم، کار دانشمند از همان‌جا قابل تصور می‌شود. چیزی در آن اطراف چنان مسیر نور را عوض کرده که قسمت بزرگی از نور اصلاً به تلسکوپ نمی‌رسد. برای فهمیدن سیاهچاله اول لازم است به نوری فکر کنیم که قرار بود ببینیم و حالا به ما نرسیده است.

سیاهچاله ناحیه‌ای از فضا-زمان است که اگر نور یا ماده از مرزی به نام افق رویداد بگذرد، راهی برای فرستادن پیام به بیرون آن ندارد. بعضی سیاهچاله‌ها از فروریختن هسته ستاره‌های بسیار پرجرم به وجود می‌آیند. جرم‌های بزرگ‌تر ممکن است از رشد و ادغام سیاهچاله‌ها یا مسیرهای دیگری در تاریخ اولیه کهکشان‌ها آمده باشند. اندازه و منشأ را از هم جدا نگه دارید. دانستن جرم سیاهچاله همیشه به تنهایی برای بازسازی گذشته‌اش کافی نیست.

از لکه تاریک وسط عکس چه می‌توانیم بفهمیم؟

کلمه «افق» اینجا یک مرز را توصیف می‌کند. بیرون مرز، هنوز مسیرهایی برای فرار نور وجود دارند. گذشتن از آن مرز وضعیت را عوض می‌کند. حلقه‌ای که در عکس می‌بینیم از ماده داغ و مسیر نورش خبر می‌دهد و لکه تیره حاصل راه‌هایی است که بسته‌اند.

افق رویداد دیواره یا پوسته‌ای نیست که سفینه هنگام تماس به آن برخورد کند. مرزی است که از روی مسیرهای ممکن تعریف می‌شود. بیرون آن هنوز مسیرهایی برای فرار نور وجود دارد. درون آن حتی یک پیام رادیویی که با سرعت نور می‌رود، به ناظر دوردست نمی‌رسد. توصیف عامیانه می‌گوید سرعت گریز از سرعت نور بیشتر است. در نسبیت عام، بیان دقیق‌تر به هندسه فضا-زمان برمی‌گردد. مسیرهای رو به آینده در داخل افق راه فراری به بیرون ندارند.

نخستین تصویر ثبت‌شده از سیاهچاله کهکشان M87
نخستین تصویر ثبت‌شده از سیاهچاله کهکشان M87 · تلسکوپ افق رویداد، از طریق ناسا

اگر سیاهچاله گاز یا ماده‌ای از اطراف بگیرد، ماده هنگام نزدیک شدن می‌تواند در ساختاری چرخان دور آن قرار بگیرد. آن ساختار، قرص برافزایشی، در شرایط مناسب داغ و تابناک است. نورِ در دسترس ما پیش از عبور ماده از افق آزاد شده است. گرانش شدید همچنین مسیر نور را خم می‌کند. به همین دلیل در بعضی تصویرسازی‌ها چیزی که باید پشت سیاهچاله پنهان باشد، به صورت کمانی بالای آن هم دیده می‌شود. فیلم‌های فضایی با نگاه علمی این فرصت را می‌دهند که ببینیم سینما از چنین تصویری چه استفاده‌ای کرده است.

لکه تیره تصویر گرفته‌شده با تلسکوپ افق رویداد در 2019، عکس یک سطح جامد نیست و دقیقا هم‌مرز با خود افق نیست. این سایه از اثر خم شدن و به دام افتادن مسیرهای نور در میدان گرانشی پدید می‌آید. روشنایی حلقه به تابش ماده بیرونی مربوط است. همچنین سیاهچاله‌ای که ماده درخشانی در اطرافش ندارد، چنین علامت روشنی برای پیدا کردن باقی نمی‌گذارد. آن‌وقت اخترشناسان ممکن است سراغ حرکت یک ستاره همدم یا اثری بگردند که برخورد دو جرم بسیار فشرده در فضا-زمان می‌گذارد.

نمونه روشن روش دوم، سیگنال نخستین آشکارسازی مستقیم موج گرانشی به دست LIGO است. آشکارسازها در 2015 تغییری بسیار کوچک را ثبت کردند که با ادغام دو سیاهچاله سازگار بود. یک عکس به تابش ماده در همسایگی جرم تکیه می‌کند و یک آشکارساز موج گرانشی، اثری را می‌سنجد که حرکت جرم‌ها روی خود فضا-زمان گذاشته است. مقایسه این راه‌ها توضیح می‌دهد چرا ناتوانی نور در فرار از افق، برابر با ناممکن بودن مطالعه سیاهچاله نیست.

سرنوشت یک ستاره وقتی دیگر گرمای کافی ندارد

سال‌ها پیش از آن تصویر، احتمالاً دوره‌ای بوده که جرم ستاره با فشار درون آن در تعادل قرار داشت. سرنوشت هسته وقتی عوض می‌شود که انرژی و فشار کافی برای ایستادن در برابر گرانش را از دست بدهد. جرم هسته تعیین می‌کند با چه چیزی در پایان روبه‌رو شویم.

در دوره پایدار زندگی یک ستاره، گرانش ماده را به درون می‌کشد و فشار درون ستاره در برابر فروریزش می‌ایستد. همجوشی هسته‌ای در تأمین شرایط لازم برای این فشار سهم دارد. در بعضی ستاره‌های بسیار پرجرم، وقتی سوخت مناسب هسته به پایان می‌رسد، هسته دیگر نمی‌تواند تعادل پیشین را حفظ کند. هسته فرو می‌ریزد و لایه‌های بیرونی ممکن است در انفجار ابرنواختری به فضا پرتاب شوند. در بعضی مسیرها هم ممکن است فروریزش بدون یک انفجار درخشان رخ دهد.

چیزی که سرنوشت نهایی را تعیین می‌کند فقط وزن ستاره در روز تولدش نیست. مقدار جرمی که در هسته باقی می‌ماند، از دست رفتن ماده در طول زندگی و حتی حضور یک همدم می‌توانند نتیجه را عوض کنند. اگر هسته باقی‌مانده به اندازه کافی سنگین باشد، فشارهای شناخته‌شده نمی‌توانند جلوی فروریزش را بگیرند. در جرم‌های دیگر، کوتوله سفید یا ستاره نوترونی حاصل می‌شود. سرنوشت ستاره‌ها از کوتوله سفید تا سیاهچاله این سه مسیر را کنار هم می‌گذارد.

سیاهچاله‌های کلان‌جرم در مرکز بسیاری از کهکشان‌های بزرگ دیده می‌شوند. رشد از راه ورود ماده و ادغام بخشی از تصویر است. منشأ بذر اولیه همه آن‌ها معلوم نیست. برای بعضی نمونه‌های بسیار کهن، پژوهشگران می‌پرسند کدام بذر اولیه و چه میزان رشد می‌توانسته در زمان موجود آن‌ها را به جرم مشاهده‌شده برساند. وجود نامزدهایی برای جرم میان این دو رده و مطالعه آن‌ها می‌تواند بین تاریخ ستاره‌ها و تاریخ کهکشان‌ها پل بزند.

یک سوءبرداشت هم هست که ارزش کنار گذاشتن دارد. سیاهچاله قرار نیست هر جسمی را در فاصله دور به درون خود بکشاند. اگر به عنوان یک آزمایش ذهنی خورشید را با سیاهچاله‌ای هم‌جرم جایگزین کنید، کشش گرانشی از آن فاصله برای زمین تقریباً همان است و مدار به همان دلیل ناگهان فرو نمی‌پاشد. نبود نور و گرمای خورشید سرنوشت سطح زمین را عوض می‌کند. اگر خود سفینه به افق نزدیک شود، وضعیت تازه‌ای پیش می‌آید که به جرم سیاهچاله و فاصله هم وابسته است. آن وضعیت را در اگر وارد سیاهچاله شویم چه اتفاقی می‌افتد؟ دنبال کنید. حالا اگر دوباره به حلقه M87 نگاه کنید، بخش تاریک عکس دیگر یک جای خالی ساده نیست. اثر جرمی را نشان می‌دهد که مسیر نوری را که به ما رسید، تعیین کرده است.

دفعه بعد که تصویر M87 را دیدید، یک بار نگاهتان را از حلقه بگیرید و روی مرکز نگه دارید. بخش تاریک هم اطلاعات دارد، چون به ما می‌گوید چه نوری به چشممان نرسیده است.

بعد از این چه بخوانیم؟