علم و دانستنی

ستاره‌ها چگونه می‌میرند و چه زمانی به سیاهچاله تبدیل می‌شوند؟

جرم، هسته و سرنوشت ستاره را از غول سرخ تا کوتوله سفید، ستاره نوترونی و سیاهچاله دنبال کنید و ببینید چرا هر مرگ ستاره‌ای انفجار نیست.

سحابی خرچنگ، بازمانده انفجار یک ستاره، در تصویر هابل
ناسا، آژانس فضایی اروپا و تیم هابل

خورشید را از زندگی هر روزمان می‌شناسیم و به‌همین دلیل تصورش در حال خاموش شدن دشوار است. برای فهمیدن مرگ ستاره، از همان کشمکشی شروع کنید که هنوز برقرار است. گرانش ماده را به درون می‌کشد و فشار ایجادشده درون ستاره در برابرش می‌ایستد. عوض شدن وضعیت هسته می‌تواند سرنوشت همسایه روشن ما را از سرنوشت ستاره‌های سنگین دیگر جدا کند.

گرانش ماده ستاره را به سمت مرکز می‌کشد. در دوره پایدار زندگی، فشار ناشی از گاز داغ و تابش در برابر این کشش مقاومت می‌کند و همجوشی هسته‌ای انرژی لازم را فراهم می‌کند. وقتی ترکیب سوخت هسته تغییر می‌کند، آن تعادل هم عوض می‌شود. از همان لحظه است که راه خورشید از راه پیش‌ساز یک سیاهچاله جدا می‌شود.

خورشید بعد از خاموش شدن به چه چیزی تبدیل می‌شود؟

خورشید برای اینکه معنا پیدا کند باید با ستاره‌ای بسیار سنگین مقایسه شود. وقتی مراحل بعد از سوخت معمول را در نظر بگیریم، می‌بینیم مسیر یک ستاره مانند خورشید به باقی ماندن هسته کوچکی می‌رسد و مسیر ستاره سنگین می‌تواند چیز دیگری باشد.

خورشید در بیشتر عمرش هیدروژن را در هسته به هلیم تبدیل می‌کند. وقتی هیدروژن هسته کم شود، بخش مرکزی می‌تواند جمع و داغ‌تر شود. لایه‌های بیرونی در این مسیر گسترش می‌یابند و ستاره وارد مرحله غول سرخ می‌شود. رنگ سرخ‌تر به سطح خنک‌تر مربوط است، هرچند گسترده شدن سطح می‌تواند نور کلی را بیشتر کند. ناسا زمان آغاز مرحله غول سرخ خورشید را در حدود 5 میلیارد سال آینده برآورد می‌کند.

در ادامه، بخشی از ماده بیرونی از ستاره جدا می‌شود. هنگامی که این گاز با نور هسته داغ روشن شود، ممکن است سحابی سیاره‌نما به وجود آید. نامش یادگار ظاهر این اجرام در تلسکوپ‌های قدیمی است و معنایش ساختن سیاره نیست. آنچه در مرکز می‌ماند کوتوله سفید است، جسمی فشرده و داغ که آرام‌آرام گرمای ذخیره‌شده‌اش را از دست می‌دهد. این مسیر معمول یک ستاره تک و خورشیدمانند است. در سامانه‌های دوتایی، همدم می‌تواند سرنوشت کوتوله سفید را تغییر دهد و در شرایطی انفجار گرماهسته‌ای نوع Ia رخ دهد.

دیدن یک کوتوله سفید، غول سرخ یا سحابی به اخترشناسان اجازه نمی‌دهد عمر یک ستاره را در یک شب دنبال کنند. آن‌ها نمونه‌های متفاوت را در مراحل گوناگون می‌بینند و با مدل‌های فیزیکی کنار هم می‌گذارند. درست همان‌طور که بررسی جمعی با سن‌های متفاوت می‌تواند به فهم روند رشد کمک کند، جمعیت متنوع ستاره‌ها به آزمودن مدل تحول ستاره‌ای کمک می‌کند. شرایط تولد ستاره‌ها یکسان نیست، پس رصدها باید با جرم و ترکیب هر نمونه تفسیر شوند.

چه وقتی هسته ستاره آن‌قدر سنگین است که فرو می‌ریزد؟

در ستاره‌های پرجرم، کافی نیست فقط اندازه ظاهری را بدانیم. جرم و وضعیت هسته هنگام فروپاشی در آنچه می‌ماند سهم دارند. تصویری مثل سحابی خرچنگ می‌تواند یادآوری کند که پایان عمر ستاره، پایان دیدن اثرش در فضا نیست.

در ستاره پرجرم، همجوشی می‌تواند چند مرحله دیگر پیش برود. وقتی هسته‌ای غنی از عنصرهای گروه آهن شکل بگیرد، همجوشیِ بیشتر دیگر راهی برای تأمین انرژی از این مسیر نیست. اگر شرایط به فروپاشی هسته برسد، گرانش ماده را به درون می‌کشد. در بسیاری موارد لایه‌های بیرونی به‌شکل ابرنواختر به فضا پرتاب می‌شوند و چیزی بسیار فشرده در مرکز باقی می‌ماند.

سحابی خرچنگ، بازمانده انفجار یک ستاره، در تصویر هابل
سحابی خرچنگ، بازمانده انفجار یک ستاره، در تصویر هابل · ناسا، آژانس فضایی اروپا و تیم هابل

یکی از پایان‌ها ستاره نوترونی است. اگر جرم هسته بازمانده به اندازه‌ای باشد که ماده فوق‌فشرده بتواند از فروپاشی بیشتر جلوگیری کند، جسم در همان حالت باقی می‌ماند. اگر جرم بقایا بیش از حدی باشد که آن فشار تحمل کند، گرانش فروپاشی را تا شکل گرفتن افق رویداد ادامه می‌دهد. راهنمای پیدایش و سازوکار سیاهچاله توضیح می‌دهد این مرز چه معنایی دارد. پرسش سقوط به درون سیاهچاله هم فرق افق رویداد با نیروی کشندی را از نگاه یک مسافر فرضی دنبال می‌کند.

جرم آغازین راهنمای مهمی است، اما برای همه ستاره‌ها یک عدد ثابت نداریم. بادهای ستاره‌ای جرم کم می‌کنند و یک همدم نزدیک می‌تواند ماده بگیرد یا بدهد. سهم ماده‌ای که پس از انفجار دوباره فرو می‌ریزد نیز اثر دارد. از آن طرف، همیشه ابرنواختر درخشانی برای اعلام تولد سیاهچاله وجود ندارد. اخترشناسان با دنبال کردن نور و فروسرخ ستاره‌ای در کهکشان آندرومدا شواهدی از یک فروپاشی کم‌نور یافته‌اند. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد پرنور نبودن پایان می‌تواند خودش سرنخی درباره اتفاق‌های هسته باشد.

از این نگاه، مرگ ستاره در یک لحظه و یک تصویر جا نمی‌شود. گاهی آنچه در تلسکوپ می‌بینیم ابری درخشان از ماده‌ای است که راهی فضا شده. گاهی مهم‌ترین سرنخ چیزی است که زمانی آنجا بوده و حالا دیگر با همان نور دیده نمی‌شود.

اگر دفعه بعد عکس سحابی خرچنگ را دیدید، آن را فقط یک لکه رنگی در آسمان نبینید. دارید به چیزی نگاه می‌کنید که بعد از پایان زندگی یک ستاره باقی مانده است.

منبع برای مطالعه بیشترراهنمای انواع ستاره در ناسا

بعد از این چه بخوانیم؟