علم و دانستنی

دانشمندان چگونه دنبال نشانه‌های حیات در سیاره‌های دیگر می‌گردند؟

دانشمندان با نور ستاره‌ها، طیف جو و چند شاهد مستقل سراغ نشانه‌های حیات می‌روند. چرا آب یا اکسیژن به‌تنهایی برای اثبات حیات کافی نیست؟

رادیوتلسکوپ بزرگ در بلندی بیابانی هنگام گرگ‌ومیش

از فاصله چندین سال نوری، یک سیاره را نمی‌شود مثل زمین از پنجره فضاپیما دید. گاهی تمام چیزی که به دست دانشمند می‌رسد کمی کمتر شدن نور یک ستاره است. سیاره از برابر آن عبور کرده و جو سیاره، اگر وجود داشته باشد، بخش اندکی از نور را در طول موج‌هایی مشخص جذب کرده است. میان همان کم‌شدن‌های ریز شاید بتوان رد گازی را پیدا کرد که ارزش یک پرسش بزرگ را دارد. آیا جایی جز زمین هم زندگی شکل گرفته است؟

اخترشناسان برای یافتن پاسخ دنبال یک علامت روشن و همیشگی نمی‌گردند. آن‌ها از چند مشاهده، تصویری از محیط سیاره می‌سازند و می‌پرسند کدام ترکیب از فرایندها می‌تواند داده‌ها را توضیح دهد. حیات یکی از احتمال‌هاست و برای جدی گرفتنش باید احتمال‌های دیگر را هم سنجید.

خواندن جو سیاره با نوری که از آن رد شده است

وقتی مدار یک سیاره از دید ما آن را از مقابل ستاره می‌گذراند، بخشی از نور به‌طور مستقیم مسدود می‌شود. اندکی از نور هم از حاشیه جو سیاره عبور می‌کند. مولکول‌های مختلف در بخش‌های خاصی از طیف نور جذب بیشتری دارند. پژوهشگران میزان کم‌شدن نور را در طول موج‌های گوناگون مقایسه می‌کنند و از شکل طیف، سراغ ترکیب‌های سازگار با داده می‌روند. این روش طیف‌سنجی گذری نام دارد. تلسکوپ جیمز وب با حساسیت به نور فروسرخ، بخشی از همین اثرها را در سیاره‌های مناسب اندازه می‌گیرد.

تشبیه اثر انگشت تا جایی کمک می‌کند. در تصویر واقعی، اثرهای چند گاز می‌توانند روی یکدیگر بیفتند. ابر و مه ممکن است بخشی از نشانه‌های جو را کم‌رنگ کنند و فعالیت ستاره هم روی نوری اثر بگذارد که باید نقطه مرجع اندازه‌گیری باشد. بعضی هدف‌ها برای تأیید به چند گذر نیاز دارند. از این رو «در طیف، علامتی سازگار با یک مولکول دیده شد» با «مقدار آن مولکول را با اطمینان اندازه گرفتیم» فرق دارد.

پژوهشگران برای تفسیر، اندازه و جرم تقریبی سیاره، مقدار انرژی دریافتی از ستاره و رفتار همان ستاره را هم در نظر می‌گیرند. عبارت «ناحیه قابل سکونت» معمولاً به فاصله‌ای اشاره دارد که با شرایط مناسبِ جو، آب مایع می‌تواند بر سطح دوام بیاورد. این عبارت تضمین نمی‌کند آن جهان اصلاً جو یا آب سطحی داشته باشد. همان‌طور که در سرنوشت ستاره‌ها می‌بینیم، نوع ستاره و مرحله زندگی‌اش در شناخت محیط پیرامون اهمیت دارد. قرار گرفتن در فاصله مناسب، آغاز بررسی است.

تصویرسازی عبور نور ستاره از لبه جو یک سیاره فرضی
در بعضی گذرها، نور ستاره از لبه جو سیاره می‌گذرد و بخشی از اطلاعات جو را با خود می‌آورد.

چرا یک مولکول مدرک حیات به حساب نمی‌آید؟

زیست‌نشانگر ویژگی یا ماده‌ای است که در بستری مناسب می‌تواند از وجود فرایندی زیستی خبر بدهد. اکسیژن زمین تا حد زیادی با کار موجودات فتوسنتزکننده پیوند دارد. ولی در جهانی دیگر، نور ستاره می‌تواند مولکول‌های حاوی اکسیژن را بشکند و در بعضی شرایط، اکسیژن بدون کمک جاندار انباشته شود. متان هم از فعالیت بعضی جانداران به وجود می‌آید و هم از فرایندهای غیرزیستی. حتی آب، با همه اهمیتی که برای زندگی شناخته‌شده دارد، تنها یکی از شرط‌های بالقوه است.

به همین دلیل ترکیب نشانه‌ها می‌تواند جالب‌تر از خودشان باشد. برای مثال، اگر دو گاز به شکلی در کنار هم دیده شوند که واکنش‌های شناخته‌شده باید مقدارشان را با گذشت زمان کم کند، می‌پرسیم چه فرایندی آن‌ها را جایگزین می‌کند. پاسخ می‌تواند زیستی باشد یا از شیمی و زمین‌شناسی بیاید. برای مقایسه باید مقدار گازها، میزان نور ستاره و شرایط احتمالی سیاره را هم دانست. اگر مشاهده مستقل یا مدل جایگزین وجود داشته باشد، وزن توضیح‌ها تغییر می‌کند.

پیدا نکردن نشانه هم به‌تنهایی دلیل بی‌جان بودن یک سیاره نیست. ممکن است ابزار فعلی به غلظت لازم حساس نباشد یا اگر حیاتی شکل گرفته، اثری قابل اندازه‌گیری در جو نگذاشته باشد. داده ضعیف برای هر دو ادعا دست پژوهشگر را می‌بندد. اگر این روشِ دیدن غیرمستقیم برایتان آشناست، در شناخت سیاهچاله‌ها هم می‌بینید چگونه دانشمندان آثار یک پدیده را اندازه می‌گیرند تا درباره چیزی که مستقیم در دید نیست داوری کنند.

تا امروز چیزی که بتوان آن را کشف تأییدشده حیات بیرون از زمین دانست به دست نیامده است. اهمیت کم شدن نور همان ستاره اول داستان در این است که می‌توانیم این پرسش را با اندازه‌گیری پیش ببریم. شاید هیچ عبوری به تنهایی پاسخ را ندهد. کنار هم گذاشتن چند سرنخِ مستقل است که روزی ممکن است یک گمان خوشایند را به توضیحی محکم تبدیل کند.

بعد از این چه بخوانیم؟