علم و دانستنی

آیا سفر در زمان از نظر علم ممکن است؟

سفر در زمان از نظر علم چه معنایی دارد؟ اتساع زمان، ساعت‌های اتمی و GPS توضیح می‌دهند چرا سفر به آینده با بازگشت به گذشته فرق دارد.

سکوی قطار با بازتاب دوگانه نور و مسافری در حرکت

دو ساعت دقیق را با هم تنظیم کنید. یکی روی میز بماند و دیگری کمی بالاتر باشد. با ساعت‌های معمولی هیچ اختلافی نمی‌بینید. اما اگر ابزار به اندازه کافی دقیق باشد، بالا بردن ساعت اثر دارد. برای پیدا کردن سرنخ سفر در زمان، فعلا به ماشین عجیب سینمایی احتیاجی نداریم. یک اختلاف ارتفاع کوچک هم حرفی برای گفتن دارد.

پاسخ علم دو بخش دارد. رفتن به آینده دیگران با گذشت زمانِ کم‌تر برای خودمان، در معنای نسبیتی ممکن و قابل اندازه‌گیری است. سفر به گذشته همچنان شواهد تجربی و روش عملی ندارد. تفاوت این دو به پرسش ساده‌ای برمی‌گردد. آیا قرار است دو ساعت مقدار متفاوتی از زمان سپری‌شده ثبت کنند، یا می‌خواهیم دوباره به رویدادی برسیم که پیش از آغاز سفر اتفاق افتاده است؟

چرا دو ساعت سالم می‌توانند بعد از یک سفر اختلاف پیدا کنند؟

هریک از ما گذشت زمان را همراه خودمان اندازه می‌گیریم. ساعت مچی، ضربان بدن و مسیر فکرمان در همان چارچوب عادی پیش می‌روند. اثر نسبیت زمانی روشن می‌شود که 2 ساعت در آغاز کنار هم باشند، مسیرهای متفاوتی را طی کنند و بار دیگر برای مقایسه کنار هم قرار بگیرند. نسبیت خاص می‌گوید حرکت نسبی بر رابطه اندازه‌گیری زمان اثر دارد. در نسبیت عام شرایط گرانشی و مسیری که از فضا و زمان می‌گذرد هم در مقدار زمان اندازه‌گیری‌شده سهم دارند.

یک مثال عددی کمک می‌کند اندازه اثر را ببینیم. در یک مدل ساده، سفینه‌ای با سرعت 80 درصد سرعت نور حرکت می‌کند و در میانه مسیر برمی‌گردد. اگر اثر گرانش را کنار بگذاریم و زمان تغییر سرعت آغاز، بازگشت و توقف را در برابر بخش حرکت یکنواخت ناچیز فرض کنیم، به ازای 10 سال روی زمین، حدود 6 سال برای مسافر می‌گذرد. پس در بازگشت، زمین 4 سال بیشتر از او جلو رفته است. مسافر تک‌تک سال‌های خودش را حس می‌کند. او یک روز از خواب بیدار نمی‌شود و نمی‌بیند ساعت زندگی‌اش ناگهان پرش داشته است. ساخت سفینه‌ای با آن سرعت و رساندنش به مقصد و بازگرداندنش همچنان مسئله‌ای فنی فراتر از سفرهای فضایی فعلی است.

مقداری از همین اثرها همین حالا در کارند. ماهواره‌های GPS در مدار سریع حرکت می‌کنند و سرعت، ساعت‌شان را در مقایسه با ساعت مرجع زمین کندتر می‌کند. در ارتفاع مدار، اثر گرانشی باعث می‌شود ساعت سریع‌تر بگذرد. مقدار اثر دوم در این مدارها بزرگ‌تر است، پس جمع دو اثر به جلو افتادن ساعت ماهواره می‌انجامد. اصلاح همین اختلاف‌ها برای موقعیت‌یابی لازم است. ساعت‌های اتمی بسیار دقیق JILA هم به پژوهشگران اجازه داده‌اند تفاوت گرانشی نرخ ساعت را در ابعاد حدود 1 میلی‌متر اندازه بگیرند. کوچک بودن اثر مانع اندازه‌گیری آن نیست، اگر ساعت به اندازه کافی دقیق باشد.

اگر با ایده ساعت‌های متفاوت به یاد Interstellar می‌افتید، تحلیل پایان Interstellar توضیح می‌دهد فیلم این اختلاف‌ها را با رابطه پدر و دختر چه‌طور پیوند می‌دهد. بخش گرانشی نسبیت پشتوانه تجربی دارد و ماموریت فضاییِ داستان از آزادی سینما هم استفاده می‌کند.

دو ساعت بی‌شماره زیر باریکه‌ای از نور
اختلاف زمان در آزمایش‌های نسبیت با ساعت‌های دقیق سنجیده می‌شود. دو ساعت تصویر نمادی از این مقایسه‌اند.

آیا می‌شود به رویدادی برگشت که پیش از حرکت اتفاق افتاده است؟

اختلاف دو ساعت مسافر را به گذشته برنمی‌گرداند. طی سفر هر دو ساعت رو به جلو رفته‌اند. بعضی پاسخ‌های ریاضی معادلات نسبیت عام داستان دیگری را روی کاغذ ممکن می‌کنند و مسیرهایی با نام منحنی بسته زمان‌گونه به دست می‌دهند. به زبان ساده، مسیری را در فضا و زمان تصور کنید که با دنبال کردن آن به یکی از رویدادهای گذشته خود بازمی‌گردید. وجود یک پاسخ ریاضی هنوز درباره امکان ساختن آن شرایط، پایداری‌شان یا رسیدن انسان به آن‌ها چیزی را قطعی نمی‌کند.

درباره کرم‌چاله‌ها هم همین احتیاط لازم است. مدل‌های نظری برای هندسه‌های خاص وجود دارند. هیچ کرم‌چاله قابل عبوری رصد نشده و معلوم نیست برقراری شرایط لازم برای چنین مسیری در طبیعت ممکن باشد. هاوکینگ با حدس حفاظت از ترتیب زمانی استدلالی مطرح کرد که اثرهای فیزیکی ممکن است جلوی شکل‌گیری مسیرهای نقض‌کننده ترتیب علت و معلول را بگیرند. این حدس، مشاهده مستقیم یا پاسخ نهایی همه مدل‌ها نیست. افتادن به درون یک سیاهچاله هم راه تأییدشده برگشتن به گذشته نیست. پس از عبور از افق رویداد، هیچ پیام یا نوری از داخل سیاهچاله به بیرون نمی‌رسد.

یک عبارت دیگر هم ممکن است ما را اشتباه بیندازد. تلسکوپ تصویر گذشته را نشان می‌دهد، چون نور برای رسیدن به ما زمان می‌خواهد. وقتی به ستاره‌ای در فاصله 100 سال نوری نگاه می‌کنیم، نوری را می‌بینیم که حدود 100 سال پیش راه افتاده. دیدن این تصویر با حضور در محلِ آن رویداد یا تغییر دادن آن فرق دارد. از این دیدگاه، هر تلسکوپ به ما تاریخ می‌دهد، بی‌آنکه دست‌مان را به خود تاریخ برساند.

حالا به دو ساعت آغاز برگردیم. اگر دقت کافی داشته باشیم، لازم نیست عقربه یکی عقب برود تا اتفاق مهمی افتاده باشد. کافی است وقتی مسیرها به هم می‌رسند ببینیم هر ساعت داستان خودش را از مدت سفر تعریف می‌کند. اندازه‌گیری این اختلاف، بخش واقعی ماجراست. حلقه‌ای که یکی از ما را به زمان پیش از راه افتادن برگرداند، هنوز در قلمرو مدل‌ها و قصه‌هاست.

بعد از این چه بخوانیم؟