علم و دانستنی

اگر وارد سیاهچاله شویم چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر در سیاهچاله سقوط کنیم، هنگام نزدیک شدن، عبور از افق رویداد و پس از آن چه رخ می‌دهد؟ تفاوت دید فضانورد و ناظر دور، با شبیه‌سازی ناسا.

تصویرسازی کشیده شدن مسیرهای نور در مجاورت جرمی تاریک

فرض کنید یک فضاپیما ساعت ساده‌ای دارد و در فاصله‌ای امن، ایستگاهی هر بار که ساعت فضاپیما یک ثانیه جلو می‌رود، چشمکی از آن دریافت می‌کند. مسافر و ایستگاه درباره عدد روی ساعت توافق دارند. تفاوت وقتی پیدا می‌شود که بپرسیم آخرین خبر یک اتفاق به چه کسی و چه زمانی می‌رسد. نزدیک سیاهچاله، ساعت را نمی‌شود بی‌فاصله از پیام‌هایی خواند که باید راهشان را تا ایستگاه باز کنند.

اگر سقوط ادامه پیدا کند، فضانورد در زمان محدودی که با ساعت همراهش می‌سنجد از افق رویداد می‌گذرد، البته به شرطی که پیش از آن نیروی کشندی یا محیط اطراف نابودش نکند. پس از عبور، هیچ پیام نوری به ناظران دور نمی‌رسد. کمی پیچیده به نظر می‌رسد، چون دیدن و گذشتن در اینجا دو رخداد جدا هستند. برای آشنایی با نحوه شکل‌گیری چنین جرمی، از راهنمای سیاهچاله و راه‌های پیدایش آن شروع کنید.

نزدیک افق، چه چیزی فضاپیما یا بدن را از هم می‌کشد؟

اگر سیاهچاله با گاز داغ احاطه شده باشد، تابش، ذرات و شرایط مدار می‌توانند سفری خیالی را پیش از رسیدن به افق پایان دهند. برای جدا کردن اثر خود سیاهچاله، بهتر است یک سقوط آزاد ایده‌آل را در محیطی خلوت در نظر بگیریم. در سقوط آزاد، فضانورد و ابزارهای داخل کابین همراه هم حرکت می‌کنند، اما قسمت‌های مختلف بدن و فضاپیما لزوما شتاب یکسانی ندارند.

اگر پاها به مرکز نزدیک‌تر باشند، گرانش در آن بخش اثر متفاوتی نسبت به سر دارد. در ساده‌ترین مدل، این اختلاف در امتداد سقوط می‌کشد و در جهت‌های عمود می‌فشارد. چنین تغییر شکلی را اسپاگتی‌شدن می‌نامند. پایه‌ آن همان اختلاف اثر گرانش میان دو نقطه‌ جداست. در این شرایط فاصله‌ میان دو نقطه در مقایسه با فاصله از جرم مرکزی اهمیت پیدا می‌کند. شدت کشش بالای سر و پایین پا یکی نیست و بدن نمی‌تواند هر اختلافی را تاب بیاورد.

جرم بزرگ‌تر به معنی کشند شدیدتر روی افق نیست. در مدل ساده، افق سیاهچاله پرجرم‌تر دورتر از مرکز قرار دارد و اختلاف اثر گرانش میان دو سر بدن در همان مرز می‌تواند کوچک‌تر باشد. در یک سیاهچاله کم‌جرم‌تر این اختلاف می‌تواند پیش از عبور کار را تمام کند. در نمونه بسیار پرجرم، مسافر فرضی شاید افق را بدون برخورد به سطح یا احساس ضربه در همان لحظه پشت سر بگذارد و کمی بعد با کشند مرگبار روبه‌رو شود. نرخ چرخش، مسیر ورود و جرم نتیجه را عوض می‌کنند. زمان مشخصی که در یک شبیه‌سازی به دست می‌آید به همه سفرها تعمیم‌پذیر نیست.

ناسا برای یک تصویرسازی محاسباتی، جرمی برابر 4.3 میلیون برابر جرم خورشید در نظر گرفت. در همان اجرای مشخص، دوربین مجازی پس از عبور از افق نیز برای مدتی خیلی کوتاه حرکت می‌کند تا اثر کشندی آن را از کار بیندازد. این نتیجه را باید کنار فرض‌های مدل خواند. آنچه در تصویر می‌بینیم بازسازی مسیر نور از دید دوربین است و به ما امکان می‌دهد حساب‌های نظری را به شکل یک مسیر پیوسته ببینیم.

نمودار مفهومی کشیدگی جسم نزدیک افق سیاهچاله‌ای با جرم ستاره‌ای و سیاهچاله کلان‌جرم
در نزدیکی افق یک سیاهچاله کلان‌جرم، تفاوت کشش گرانشی میان دو سر جسم می‌تواند کمتر از همین اختلاف نزدیک افق یک سیاهچاله ستاره‌ای باشد.

چرا برای فضانورد و ناظر بیرون، پایان یکسان دیده نمی‌شود؟

ناظر دور فقط پیام‌هایی را دریافت می‌کند که قبل از عبور از افق فرستاده شده‌اند. نزدیک‌تر شدن فرستنده باعث می‌شود سیگنال‌ها با فاصله زمانی بیشتر و انرژی کم‌تر به گیرنده برسند. اگر آن چشمک نور مرئی باشد، طول موج دریافتی می‌تواند کشیده‌تر شود و از توان ابزار بیرون برود. تصویر رایج از فضانوردی که برای همیشه روشن روی یک مرز آویزان است گمراه‌کننده است. چیزی که ناظر دارد پیام‌هایی ضعیف و دیررس از مرحله پیش از عبور است که در عمل از دیدش محو می‌شوند.

برای خود مسافر، موقعیت فرق دارد. ساعت همراهش کار می‌کند و می‌تواند در زمان محدود از افق بگذرد. افق رویداد یک مرز علّی است. پس از گذر، مسیر نور رو به بیرون هم به منطقه‌ای نمی‌رسد که بتواند خبر را به ایستگاه دور برساند. یک راه مفید برای جدا کردن این دو نگاه این است که آن‌ها را در دو دفتر بنویسیم. در دفتر فضانورد، عقربه ساعت تا جایی که ابزار و بدن دوام می‌آورند جلو می‌رود. در دفتر ناظر دور، فقط نوری ثبت می‌شود که توانسته راه برگشت را طی کند.

طبق برخی مدل‌های کلاسیک نسبیت عام، مانند سیاهچاله ایده‌آل بدون چرخش، حرکت رو به آینده درون افق به ناحیه‌ای ختم می‌شود که نظریه آن را به شکل تکینگی توصیف می‌کند. این پیش‌بینی با گزارش تجربی از داخل سیاهچاله فرق دارد. در شرایطی که مدل کلاسیک به حدهای ناسازگار با توصیف کامل فیزیکی می‌رسد، برای توضیح نهایی به دانشی نیاز داریم که گرانش و اثرهای کوانتومی را کنار هم توصیف کند. برای علاقه‌مندان به داستان، پایان Interstellar نمونه روشنی است از اینکه فیلم چگونه با قواعد خیالی خودش از این محدودیت عبور می‌کند و از درون سیاهچاله پیام می‌فرستد.

به همان ساعت کوچک برگردیم. برای اینکه بفهمیم آخرین پیام چرا دیر می‌رسد، نیازی نیست بگوییم زمان برای مسافر متوقف شده. باید فاصله میان رویداد و امکان باخبر شدن از آن را جدی بگیریم. افق رویداد درست همان جایی است که این فرق به مرزی برای همه پیام‌های آینده بدل می‌شود.

بعد از این چه بخوانیم؟