وقتی مهمانها در انتهای Dark دور میز مینشینند، اولین چیزی که به چشم میآید آدمهای حاضر نیستند. جای خالی بعضی چهرههاست. خاطره سه فصل به بیننده میگوید چه کسی کنار چه کسی مینشست، چه نسبتی میانشان بود و چه کسی باید در سنی دیگر به آن جمع میرسید. میز شام همه آن خاطرهها را یکجا زیر سؤال میبرد.
پاسخ روشن قسمت آخر این است. یوناس و مارتا با جلوگیری از مرگ خانواده تانهاوس در جهان مبدأ، دلیلی را که باعث ساخت دستگاه شده بود از میان برمیدارند. جهانهای آدام و اوا و آدمهایی که وجودشان به چرخه سفر وابسته بود از بین میروند. پایان برای مدتی از فهمیدن تاریخها فاصله میگیرد تا بپرسد چه کسی حاضر است برای نجات دیگری، از جهانی که خودش در آن زندگی میکند بگذرد.
کلودیا چگونه جایی بیرون از گره پیدا کرد؟
آدام، یوناس سالخورده، میخواهد دنیایی را که چنان رنجی ساخته از بین ببرد. اوا، مارتای سالخورده جهان دوم، حفظ چرخه را دنبال میکند. با این حال، عمل هر دو در دو جهانِ وابسته به گره رخ میدهد. آدام روی فرزند مشترک یوناس و مارتا دست میگذارد و گمان میکند از میان بردن او سرمنشأ همهچیز را حذف میکند. کاری که در پایان یک شاخه انجام میدهد، برای حذف تمام ساختار کافی نیست.
کلودیا از مسیر دیگری میرسد. کار او دیدن وضعیت هر دو جهان و جدا کردن افرادی است که فقط به دلیل دخالت سفر در زمان به دنیا آمدهاند از کسانی که میتوانند بیرون گره هم وجود داشته باشند. رجینا، دخترش، دلیل شخصی و مهم این جستوجوست. در پایان روشن میشود پدر رجینا، برند دوپلر است. راه به دنیا آمدن رجینا به همان حلقهای وابسته نیست که خانواده یوناس و مارتا را میسازد. آنچه کلودیا درباره رجینا پیدا میکند، برایش سرنخی میشود که منشأ جهانها را جایی جز گره بجوید.
آن جای دیگر، جهان مبدأ است. در آنجا ه. گ. تانهاوس پسرش مارک، عروسش سونیا و نوه نوزادش شارلوت را در تصادف از دست داده است. کار روی دستگاه به امید بازگرداندن آنها آغاز میشود و نتیجهاش پدید آمدن دو جهان دیگر است. میشود این را در سطح روایت، پاسخ معمای سریال خواند. از نظر مضمون هم نکتهای آشنا در آن هست. وسوسه تغییر گذشته برای تانهاوس از سر غرور علمی شروع نمیشود. او با اندوهی روبهروست که دلش نمیخواهد پایان این خانواده باشد.
آدام از فرصت کوتاه هنگام فاجعه استفاده میکند تا یوناس را در مسیری تازه قرار دهد. یوناس، مارتایی از جهان اوا را همراه میکند و آن دو به جهان مبدأ میروند. خانواده تانهاوس هنوز در راه است. یوناس و مارتا آنها را قانع میکنند برگردند و تصادفی که باید آن شب رخ میداد، رخ نمیدهد. اگر ترتیب سالها در این نقطه ذهنتان را درگیر کرد، راهنمای خط زمانی دارک تاریخهای جهان مبدأ و جهان آدام را جدا کنار هم میگذارد.

چه کسی میماند و جمله آخر هانا یعنی چه؟
یوناس و مارتا همانجا که کارشان به نتیجه میرسد، حق بازگشت به زندگی پیشین را از دست میدهند. والدین و اجداد بعضی شخصیتها حاصل حلقهاند. از جمله میکل، که در جهان آدام به گذشته میرود و پدر یوناس میشود. در خانواده شارلوت دوپلر هم مادر و دختر، هر کدام در حلقهای مادر دیگریاند. با از میان رفتن گره، وجود شارلوت دوپلر و فرزندانش به همان شکل ممکن نیست. شارلوتِ نوزادِ جهان مبدأ در خودروی مارک و سونیا، فرزندی دیگر با همین نام است.
در میز شام جهان مبدأ، رجینا، هانا، کاتارینا، پیتر، برنادت و وولر را میبینیم. هانا کنار وولر است و باردار است. در گفتوگوی پایانی، پس از توصیف حسی شبیه رؤیا و تاریکی، نام یوناس به ذهنش میرسد. همین نام، بازگشت پسری را که سه فصل همراهش بودیم ثابت نمیکند. پدر، پیشینه و جایگاه خانوادگی یوناس قبلی در این واقعیت وجود ندارند. چیزی که سریال نشان میدهد، نام و حسی مبهم است. باقی تفسیر است.
یک برداشت این است که پایان برای لحظهای پژواک دو جهان را در حافظه یا رؤیای آدمها میگذارد. برداشت دیگری هم هست. بیننده به نامی واکنش نشان میدهد که برای هانا هنوز خاطرهای روشن پشت آن نیست. در هر دو خوانش، سریال ما را به معمای ناپدید شدن یک کودک در آغاز برمیگرداند. این بار خودمان تنها کسانی هستیم که میدانیم جای چه کسی خالی است.
در منطق بیرونی، پایان هنوز یک تعارض جالب دارد. اگر خانواده زنده بماند، دستگاه ساخته نمیشود. اگر دستگاه ساخته نشود، چه کسی به گذشته آمده تا خانواده را نجات دهد؟ سریال مسیر عاطفی را کامل میکند و برای این تعارض، قانون فیزیکی قابل آزمون عرضه نمیکند. فرق داستان با مسئله علمی را میتوان در سفر در زمان از دید علم دنبال کرد. ارزش تصمیم یوناس و مارتا به حل ریاضی این تعارض وابسته نیست. برای نخستین بار، هر دو با چشم باز راهی را انتخاب میکنند که تمام عمر منتظر بودند کس دیگری برایشان پیدا کند.




