به فضاپیماهای فیلم Arrival فکر کنید. از دور ساکتاند و به زمین شباهتی ندارند. دوربین میتوانست تنها با نشان دادن اندازه آنها ما را به هیجان بیاورد، اما فیلم ترجیح میدهد کنار زنی بایستد که باید برای اولین بار با موجودات داخل یکی از آنها حرف بزند. همین انتخاب است که ایدهای آشنا را به قصهای ماندگار تبدیل میکند. بعد از تماشا بیش از شکل سفینه، به چیزهایی فکر میکنید که پیش از داشتن یک زبان مشترک نمیتوان گفت.
انتخابهای این فهرست هرکدام چنین رابطهای میان ایده و آدمهای داستان دارند. بعضی کند و خلوتاند و بعضی با تعقیبوگریز جلو میروند. معیار در هر دو یکی است. اگر ایده علمی یا تخیلی را برداریم، باید چیزی اساسی از تصمیم شخصیتها و معنای قصه کم شود. برای همین اینجا هم از سالن فرمان یک سفینه سر درمیآوریم و هم از ساختمانی که چند نفر در آن گفتوگو میکنند.
فیلمهایی که یک پرسش علمی را به انتخاب شخصی بدل میکنند
Arrival، محصول 2016، برای وقتی مناسب است که فیلم برخورد با موجودات فرازمینی میخواهید و از کشف تدریجی لذت میبرید. لوئیز بنکس زبانشناس است و کارش پیش از ترجمه پیام، فهمیدن این است که اصلا با چه نوع پیامی روبهرو شده. همزمان دولتها فرصت یکسانی برای صبر ندارند. فیلم از فاصله میان سرعت سیاست و کندی فهمیدن، تنش میسازد. به شیوه چیدن تصاویر دقت کنید. چیزهایی که در نگاه اول نقش خاطره یا زمینه دارند، بهمرور در خواندن خود روایت هم اهمیت پیدا میکنند.
Gattaca، محصول 1997، دلهره آزمایشگاه را به دلهره یک روز کاری تبدیل میکند. مردی که نظام تعیین استعداد بر اساس ژنها او را کنار گذاشته، میخواهد به فضا برود. تصور کنید در محیط کاری، یک تار مو بیشتر از هر چیزی که سالها یاد گرفتهاید درباره آیندهتان حکم بدهد. این ایده کمک میکند میان اندازهگیری یک احتمال زیستی و تبدیل آن احتمال به سرنوشت اجتماعی فرق بگذاریم. فیلم در طراحی جهان آینده کمحرف است و تبعیض را از راه کارهای ریز و تکرارشونده نشان میدهد. اگر از داستانی خوشتان میآید که اضطرابش را آرام بالا ببرد، از اینجا شروع کنید.
Ex Machina در 2015 عرضه شد. برنامهنویسی جوان به خانه دورافتاده رئیسش دعوت میشود تا با آوا، یک هوش مصنوعی دارای بدن، گفتوگو کند. چیدمان ساده است و پرسشها هر بار پیچیدهتر میشوند. وقتی یکی از طرفین میداند دارد ارزیابی میشود، رفتار دلنشین او چه چیزی را ثابت میکند؟ در نگاه داناگرام، کشش فیلم به همان اندازه که از ظرفیت آوا میآید از حس کنترل آدمهایی میآید که شرایط آزمایش را میچینند. برای تماشاگر علاقهمند به قدرت، تنهایی و مرز میان توجه و دستکاری، انتخابی جمعوجور و ناآرام است.
Moon، محصول 2009، درباره کارگری است که اقامتش در یک پایگاه ماه به آخر نزدیک میشود. فیلم نخست فرصت میدهد ریزهکاری زندگی با روال ثابت را ببینیم. غذا خوردن، ارتباط با خانه و صحبت با رایانه پایگاه هر کدام بخشی از این تنهایی را ملموس میکنند. بعد که اعتماد شخصیت به شرایط کارش سست میشود، پرسش از هویت هم وزن پیدا میکند. اگر از هیاهوی فضایی خستهاید، بازی سم راکول و محدودیت عمدی محیط داستان میتوانند همان چیزی باشند که به دنبالش هستید.

از فضاهای بیانتها تا زمین در آستانه خاموشی
Solaris آندری تارکوفسکی در 1972 ساخته شد و حرکت آرامی دارد. روانشناسی به ایستگاهی میرود که بر فراز سیاره سولاریس قرار گرفته و آنجا با پدیدهای مواجه میشود که به زندگی درونی افراد راه پیدا میکند. فیلم در لبه یکی از پرسشهای سخت علمیتخیلی میایستد. اگر با چیزی کاملا ناآشنا روبهرو شویم، از کجا مطمئن شویم آنچه فهمیدهایم بازتاب ترس و خاطره خودمان نیست؟ اگر فیلمی مثل Interstellar بهخاطر دوری از آدمهای عزیز با شما مانده، راهنمای فیلمهای شبیه Interstellar توضیح میدهد چرا سولاریس همان حس را با فاصله و سکوت بیشتری دنبال میکند.
Children of Men، محصول 2006، از ایده ناباروری گسترده انسان برای ساختن جهانی استفاده میکند که آیندهاش را در زندگی خیابانی از دست داده. یک مأموریت همراهی، ما را از میان جامعهای میبرد که به نظر میرسد دیگر عادت کرده امیدش را کوتاهمدت ببیند. حرکت دوربین آشفتگی را به بدن تماشاگر منتقل میکند. فرصت اندکی دارید که با خیال راحت از دور به اتفاقها نگاه کنید. برای یک شب پرتنش، میان این فهرست ضرباهنگ پویاتری دارد. جهانسازی از خیابان، رفتار مردم و واکنش ناگهانی آدمها بیرون میآید.
2001: A Space Odyssey در 1968 ساخته شد و هنوز برای شبی مناسب است که عجله ندارید. بخشهایی از روایت را باید از حرکت، تقارن قاب، صدا و سکوت بگیرید. HAL 9000 هم فقط یک رایانه با صدایی آرام نیست. تنش آن بخش از قصه به این برمیگردد که خدمه برای ادامه زندگی به سامانهای سپرده شدهاند که نمیتوانند مانند یک همکار معمولی مقصودش را بخوانند. اگر مهندسی سفر، از ادعای علمی تا سادهسازی سینمایی برایتان مهمتر است، فیلمهای فضایی با نگاه علمی نقطه شروع دیگری برای انتخاب است.
برای نخستین انتخاب فقط به ریتم دلخواهتان فکر کنید. اگر از کشف و غافلگیری نرم لذت میبرید، Arrival را بگذارید. اگر فیلم خلوتی میخواهید که رابطهاش با زندگی روزمره را بتوان از همان نیمه اول دید، Gattaca مناسبتر است. برای فشار روانی در فضایی کوچک Moon و Ex Machina را در نظر بگیرید. گاهی یک فیلم به اعتبار نمایی که از آینده ارائه میکند ماندگار میشود. اینها علاوه بر آن نما، موقعیتی دارند که در روزهای بعد میشود جای یک آدم در آن ایستاد و از نو درباره انتخابش فکر کرد.



